Giao Thức NEAR là một chuỗi khối Layer-1 dựa trên cơ chế đồng thuận proof-of-stake được phân mảnh, do Illia Polosukhin, đồng tác giả của bài báo về transformer, thành lập, hiện đang chuyển hướng sang nền kinh tế đại lý AI được xây dựng trên trừu tượng hóa chuỗi và các ý định liên chuỗi.
Phân tích chuyên sâu Chủ Nhật: Giao thức NEAR (NEAR) — Chuỗi Đại lý AI
Tầng 1 do đồng tác giả của bài báo "Attention Is All You Need" thành lập đang đặt cược cho thập kỷ tới vào các đại lý AI tự trị.
Điểm chính
- NEAR Protocol là một blockchain Layer-1 sharded proof-of-stake, được sáng lập bởi Illia Polosukhin — đồng tác giả của bài báo "Attention Is All You Need" năm 2017, nền tảng cho các mô hình AI hiện đại.
- Lộ trình 2026 của nó chuyển hướng mạnh mẽ sang nền kinh tế tác nhân AI: một đám mây suy luận bảo mật riêng tư, một môi trường chạy tác nhân mã nguồn mở, và một lớp định tuyến xuyên chuỗi gọi là NEAR Intents.
- Một "Nâng cấp Halving" vào cuối năm 2025 đã cắt giảm lạm phát tối đa hàng năm từ 5% xuống còn khoảng 2.4% và mở khóa hoàn toàn nguồn cung token — nhưng cách nó được thông qua đã chia rẽ cộng đồng.
- Các kênh đầu tư tổ chức đang hình thành: Bitwise NEAR ETF (mã giao dịch NRR) được niêm yết trên NYSE Arca vào tháng 9 năm 2026, và Grayscale đã nộp đơn chuyển đổi NEAR Trust của mình thành ETF giao ngay.
- Mâu thuẫn cốt lõi: di sản kỹ thuật thực sự so với việc sử dụng trên-chain yếu kém và một cuộc chiến quản trị khốc liệt.
Khái niệm
NEAR Protocol là một blockchain Layer-1 dựa trên cơ chế đồng thuận proof-of-stake, được xây dựng để mở rộng quy mô thông qua sharding trong khi vẫn giữ cho trải nghiệm nhà phát triển thân thiện — hãy coi nó như một giải pháp thay thế cho Ethereum, nơi mà tính dễ sử dụng được xem là một tính năng cốt lõi, không phải điều phụ thêm.
Mainnet của NEAR Protocol (https://near.org) ra mắt vào tháng 4 năm 2020, từ một dự án bắt đầu từ năm 2017. Công nghệ đặc trưng của nó là Nightshade, một thiết kế sharding chia trạng thái mạng và xử lý across các shard song song. Thay vì mỗi validator xử lý mọi giao dịch, các shard chia nhỏ khối lượng công việc. Năm 2025, mạng lưới mở rộng từ sáu lên chín shard — tăng khoảng 50% thông lượng — và nhóm phát triển đã chạy các thử nghiệm công khai với khả năng lên tới một triệu giao dịch mỗi giây. Thời gian xác nhận cuối cùng khoảng 1,2 giây, và phí giao dịch thấp hơn nhiều so với một xu.
Hai lựa chọn thiết kế đã tạo nên sự khác biệt của nó ngay từ đầu. Thứ nhất, tính trừu tượng hóa tài khoản là bản địa: ví sử dụng các tên dễ đọc như "alice.near" thay vì địa chỉ hex 40 ký tự, và các hợp đồng có thể trả phí thay cho người dùng. Thứ hai, chuỗi được thiết kế để tương tác giữa các phân vùng của nó, chứ không chỉ tập trung vào tốc độ thuần túy.
Nhưng câu chuyện đã thay đổi. Nơi NEAR từng được quảng bá là "kẻ hủy diệt Ethereum," lộ trình 2026 của nó tái cấu trúc chuỗi xung quanh ba trụ cột: tích hợp AI, giao dịch phi tập trung và trừu tượng hóa chuỗi. Phán đoán là thế hệ người dùng blockchain tiếp theo sẽ không phải con người — mà là các tác nhân tự động cần danh tính, ví và cách thức thanh toán lẫn nhau.
Phòng điều khiển
Đội ngũ sáng lập của NEAR mang thành tựu AI mà hầu như không blockchain nào khác có thể tự hào: đồng sáng lập của họ thực sự đã góp phần phát minh ra kiến trúc transformer.
Illia Polosukhin là một trong tám đồng tác giả của bài báo "Attention Is All You Need" năm 2017 của Google, giới thiệu mô hình transformer và qua đó, làm cho ChatGPT cùng mọi mô hình ngôn ngữ lớn hiện đại ra đời. Trước khi tham gia NEAR, ông làm việc tại Google Research về TensorFlow và các hệ thống huấn luyện phân tán. Đồng sáng lập của ông, Alexander Skidanov, là một lập trình viên thi đấu và kỹ sư cũ của MemSQL (nay là SingleStore).
Dòng chảy AI này xuyên suốt toàn bộ đội ngũ. Llion Jones — một đồng tác giả khác của transformer — hiện dẫn dắt NEAR AI (https://near.ai) và xây dựng IronClaw, một môi trường chạy tác nhân mã nguồn mở viết bằng Rust, đạt khoảng 4.600 sao trên GitHub vào đầu năm 2026. Bowen Wang giữ chức Giám đốc Công nghệ.
Về địa lý: NEAR Protocol có trụ sở tại Mỹ — NEAR Inc duy trì hoạt động phát triển tại San Francisco — trong khi NEAR Foundation, tổ chức phi lợi nhuận quản lý quỹ và các khoản tài trợ hệ sinh thái, là một tổ chức phi lợi nhuận (Stiftung) đặt trụ sở tại Zug, Thụy Sĩ. Dự án được thành lập bởi người nước ngoài theo nghĩa hai đồng sáng lập đều sinh ra tại Nga, nhưng đã vận hành như một công ty Mỹ với lớp tổ chức phi lợi nhuận Thụy Sĩ từ rất sớm. Dự án đã huy động khoảng 375 triệu USD từ các nhà đầu tư bao gồm a16z và Tiger Global — và, trước khi họ sụp đổ, có cả FTX Ventures và Three Arrows Capital.
Kinh tế Token
Token NEAR thực hiện ba nhiệm vụ cụ thể: nó trả phí giao dịch, được các validator stake để bảo mật mạng, và được sử dụng trong quản trị. Mức trần nguồn cung là khoảng 1,2 tỷ NEAR.
Sự kiện nổi bật năm 2025 là "Nâng cấp Halving." Vào quý 4 năm 2025, giao thức đã cắt giảm lạm phát tối đa hàng năm từ 5% xuống còn khoảng 2,4% và đồng thời tuyên bố nguồn cung token đã được mở khóa hoàn toàn. Cơ chế hoạt động có nhiều lớp: việc đốt 70% phí (tương tự về tinh thần với EIP-1559 của Ethereum) loại bỏ phí cơ bản khỏi lưu thông, trong khi một công tắc phí Intents mới hơn chuyển doanh thu từ giao dịch đa chuỗi trở lại các chương trình mua lại. Ngoài ra còn có staking lưu trữ — khóa token để dự trữ trạng thái trên-chain — hoạt động như một bể hấp thụ cầu khác.
Mục đích là rõ ràng: chuyển NEAR từ mô hình phát hành giai đoạn đầu với lạm phát cao sang một mô hình gần với trung tính hoặc thậm chí giảm phát, được tài trợ bởi hoạt động thực tế thay vì nguồn cung mới được in ra. Liệu hoạt động đó có trở thành hiện thực hay không vẫn là câu hỏi mở.
Sử dụng & Đối tác
NEAR được niêm yết trên các sàn giao dịch lớn — bao gồm Binance, Coinbase, Kraken và OKX — và sàn giao dịch phi tập trung hàng đầu của nó trong lịch sử là Ref Finance.
Câu chuyện thể chế đã tăng tốc đáng kể. Vào ngày 29 tháng 9 năm 2026, Quỹ ETF NEAR của Bitwise (mã giao dịch NRR) đã được niêm yết trên NYSE Arca với tư cách là sản phẩm giao dịch trên sàn (ETF) NEAR spot đầu tiên tại Mỹ. Quỹ nắm giữ trực tiếp NEAR, tính phí quản lý 0.75% và stake 100% tài sản nắm giữ, nhắm đến lợi suất stake hàng năm khoảng 5%. Coinbase Custody chịu trách nhiệm lưu ký tiền điện tử, trong khi BNY Mellon đóng vai trò là nhà lưu ký tiền mặt và quản lý. Riêng biệt, Grayscale đã nộp đơn chuyển đổi NEAR Trust của mình — một quỹ tín thác theo luật định Delaware có từ tháng 11 năm 2021 — thành một ETF spot.
Tuy nhiên, sản phẩm có tác động lớn nhất là NEAR Intents, một hệ thống thanh toán xuyên chuỗi. Người dùng thể hiện mong muốn của họ — "trao đổi cái này lấy cái khác trên lộ trình tốt nhất" — và các solver cạnh tranh để thực hiện, giúp người dùng không cần phải lo lắng về cầu nối và nhiều ví khác nhau. Tổng khối lượng giao dịch tăng từ dưới 1 tỷ USD lên hơn 32 tỷ USD trong khoảng một năm. NEAR AI cũng đã tích hợp với giao thức x402 của Coinbase để cho phép các khoản thanh toán USDC riêng tư giữa các tác nhân tự hành.
Góc nhìn của phe hoài nghi
Cờ đỏ lớn nhất của NEAR không phải là kỹ thuật — đó là một cuộc chiến quản trị đã phơi bày căng thẳng thực sự giữa hiệu quả và phi tập trung hóa.
Vấn đề gây tranh cãi nhất là cách cắt lạm phát đã diễn ra. Cộng đồng đã tổ chức một cuộc bỏ phiếu chính thức để giảm lạm phát; nó không đạt được ngưỡng 66,67% cần thiết, chỉ đạt khoảng 45% ủng hộ. Nhóm phát triển cốt lõi vẫn thực hiện việc cắt giảm thông qua một bản nâng cấp giao thức. Nhà cung cấp dịch vụ staking Chorus One công khai gọi đây là một "tiền lệ nguy hiểm", lập luận rằng nó làm suy yếu tính toàn vẹn của quản trị NEAR, và kêu gọi các validator không nâng cấp. Phản ứng của thị trường rất mạnh mẽ.
Sau cuộc chiến đó là một vấn đề kinh tế thực sự: NEAR đang chi trả khoảng 140 triệu USD mỗi năm cho phần thưởng validator trong khi chỉ tạo ra khoảng 17 triệu USD doanh thu tích lũy từ năm 2020. Những người ủng hộ coi việc cắt giảm là "sự sống còn hợp lý"; những người chỉ trích coi đó là việc phá vỡ nguyên tắc "code is law". Cả hai bên đều có lý do chính đáng — và vết nứt chưa hoàn toàn được hàn gắn.
Việc sử dụng cũng đã giảm sút. Số địa chỉ hoạt động hàng ngày giảm từ mức đỉnh vào late-2024 gần 3 million xuống dưới 400,000, và tỷ lệ giữ chân người dùng mới yếu. Lớp Aurora EVM và Ref Finance đã chứng kiến tổng giá trị khóa giảm hơn 90% so với mức cao nhất, và một số dự án đã chuyển sang Solana hoặc Arbitrum. Riêng biệt, NEAR Intents đã tạm dừng rút tiền vào October 1, 2026, sau một vụ khai thác — nhắc nhở rằng động cơ doanh thu còn mới và vẫn đang được kiểm tra thực chiến.
Tại sao điều này quan trọng
NEAR quan trọng vì nó là một trong số ít các chuỗi khối có cả nền tảng kỹ thuật và hạ tầng thể chế để được coi là "chuỗi khối cho AI agent."
Đối với hệ sinh thái, NEAR là một thử nghiệm thực tế xem liệu một Layer-1 có thể tái định vị từ một chuỗi đa năng thành cơ sở hạ tầng chuyên biệt cho thương mại máy-to-máy hay không. Uy tín về transformer của người sáng lập mang lại tính hợp pháp cho bước chuyển hướng sang AI mà hầu hết các dự án "AI crypto" khác không thể giả mạo.
Đối với các tổ chức, việc ETF của Bitwise và sự chuyển đổi của Grayscale cho thấy Phố Wall đang bắt đầu coi NEAR là một phần của làn sóng ETF hậu Bitcoin/Ethereum — một cửa ngõ vào mà rất ít alternative Layer-1 sở hữu.
Đối với những người quan sát, điểm cần theo dõi là liệu doanh thu từ NEAR Intents có thể tăng trưởng đủ nhanh để bù đắp cho việc cắt giảm lạm phát hay không — và liệu những vết thương trong quản trị có lành lại hay không. Một chuỗi có khả năng mở rộng lên chín shard nhưng không thể giữ chân người dùng chỉ là một chiến tích kỹ thuật, chứ không phải là một doanh nghiệp. Năm tới của NEAR sẽ kiểm tra xem liệu một câu chuyện lấy AI làm trọng tâm có thể chuyển hóa thành việc sử dụng trên-chain bền vững hay không.
FAQ
NEAR Protocol thực sự làm gì? NEAR là một blockchain Layer-1 sharded proof-of-stake. Nó chạy các hợp đồng thông minh, xử lý giao dịch trong khoảng 1,2 giây với phí dưới một xu, và hỗ trợ native các tên tài khoản dễ đọc. Lộ trình 2026 của nó được xây dựng xung quanh các tác nhân AI, trừu tượng hóa chuỗi và giao dịch đa chuỗi.
Ai là người sáng lập NEAR Protocol? Illia Polosukhin và Alexander Skidanov đã sáng lập NEAR vào năm 2017. Polosukhin là đồng tác giả của bài báo "Attention Is All You Need" năm 2017, giới thiệu kiến trúc transformer đằng sau các mô hình AI hiện đại.
NEAR Protocol có trụ sở tại Mỹ không? NEAR hoạt động như một dự án có trụ sở tại Mỹ với sự hiện diện phát triển tại San Francisco thông qua NEAR Inc, trong khi tổ chức phi lợi nhuận NEAR Foundation là một quỹ Thụy Sĩ (Stiftung) đặt trụ sở tại Zug. Các nhà sáng lập có nguồn gốc từ Nga.
NEAR Intents là gì? NEAR Intents là một hệ thống thanh toán liên chuỗi. Người dùng chỉ định kết quả mong muốn, chẳng hạn như một lệnh hoán đổi, và các bộ giải (solvers) cạnh tranh để thực hiện nó — giúp loại bỏ sự phức tạp của các cầu nối và nhiều ví khác nhau. Tổng khối lượng giao dịch của nó đã vượt quá 32 tỷ USD.
NEAR có ETF không? Có. Bitwise NEAR ETF (mã giao dịch NRR) đã được niêm yết trên NYSE Arca vào ngày 29 tháng 9 năm 2026, với tư cách là ETF NEAR giao ngay đầu tiên tại Mỹ. Grayscale cũng đã nộp đơn chuyển đổi NEAR Trust của mình thành ETF giao ngay.
Nguồn: near.org (https://near.org) · near.ai (https://near.ai) · docs.near.org (https://docs.near.org) · github.com/near (https://github.com/near)